AFAD ve Kandilli Rasathanesi’nin yayımladığı resmi istatistiklere göre, Türkiye’de son 50 yılda meydana gelen büyük depremler ile bu depremlere yönelik yürütülen bilimsel çalışmalar, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından yeniden kapsamlı şekilde ele alınırken; yetkili kurumlar ülke genelindeki deprem tehlikesini azaltmak amacıyla yeni stratejiler, yönetmelikler ve teknik uygulamalar yürürlüğe koydu.

Türkiye Deprem Tehlikesi: Ülke Genelini Kapsayan Risk Haritası

Türkiye’nin aktif fay hatları üzerinde yer alması nedeniyle geniş bir bölümünün yüksek deprem tehlikesi altında bulunduğu, AFAD tarafından hazırlanan ulusal deprem tehlike haritası ile yeniden ortaya konuldu. 2019 yılında yürürlüğe giren güncellenmiş harita, geçmişte kullanılan “birinci derece, ikinci derece deprem bölgesi” sınıflandırmasını kaldırarak, her nokta için sayısal deprem tehlikesi değerlerini hesaplayan modern bir modele geçiş sağladı.

Yeni haritaya göre Marmara Bölgesi, Kuzey Anadolu Fay Hattı, Doğu Anadolu Fay Zonu ve Ege Bölgesi graben sistemleri en yüksek deprem riski bulunan alanlar olarak öne çıkıyor. Haritadaki ivme değerleri yalnızca mühendislik projelerinde değil; sigorta hesaplamaları, kentsel dönüşüm çalışmaları ve afet risk planlamalarında da temel referans olarak kullanılıyor.

AFAD tarafından yapılan açıklamada, tehlike haritasının Ulusal Deprem Araştırma Programı kapsamında geliştirildiği ve Türkiye’de deprem zararlarının azaltılması için bilimsel altyapıyı güçlendirdiği belirtiliyor.

Son 50 Yılda Türkiye’yi Etkileyen Büyük Depremler

Türkiye genelinde 1970 sonrasından itibaren 7 ve üzeri büyüklükte birçok deprem meydana geldi. Resmî deprem kayıt merkezlerinin değerlendirmelerine göre, son 50 yılda öne çıkan büyük sarsıntılar şu şekilde özetleniyor:

• 1976 Van – Çaldıran Depremi: Doğu Anadolu’nun kuzeydoğu segmentlerinde geniş yıkıma yol açarak bu bölgedeki tektonik hareketlerin riskini ortaya koydu.
• 1983 Erzurum Depremi: Bölgedeki yapı stokunun kırılganlığını gündeme getirdi ve yerleşim yerlerinin deprem güvenliği açısından yeniden değerlendirilmesini sağladı.
• 1992 Erzincan Depremi: 1939’da yaşanan büyük depremin ardından bölgedeki tektonik hareketlerin devam ettiğini gösterdi.
• 1999 Gölcük Depremi (Mw 7,4): Türkiye’de afet yönetimi yaklaşımını değiştiren en önemli depremlerden biri oldu. Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın batı bölümünde büyük bir kırılma gerçekleşti ve binlerce bina ağır hasar aldı.
• 1999 Düzce Depremi (Mw 7,2): Gölcük sonrası aynı fay hattının doğu bölümünde meydana gelen deprem, zincirleme kırılmanın etkilerini kanıtladı.
• 2011 Van Depremi: Bölgede yığma ve mühendislik hizmeti almamış yapıların riskini gösteren önemli bir örnek olarak kayıtlara geçti.
• 2020 Elazığ – Sivrice Depremi: Doğu Anadolu Fay Zonu’nun etkinliğini yeniden gündeme getirdi.
• 2020 İzmir – Seferihisar Depremi: Ege Bölgesi’ndeki graben sistemlerinin oluşturduğu karmaşık tektonik yapının etkilerini ortaya koydu.
• 2023 Kahramanmaraş Depremleri (Mw 7,8 ve 7,5): Pazarcık ve Elbistan merkezli iki büyük deprem, pek çok ilde ağır yıkıma neden oldu. Resmî bildirimlere göre on binlerce bina hasar gördü ve yüksek sayıda can kaybı meydana geldi.

AFAD’ın değerlendirmelerine göre 2023 depremleri, Doğu Anadolu Fay Zonu’nda eş zamanlı geniş segment kırılmasının yaşandığı nadir örnekler arasında yer aldı. Artçı sarsıntı sayısı yıl içinde on binleri aşarak bölgedeki sismik aktivitenin devam ettiğini gösterdi.

Deprem Yönetmelikleri: 1975’ten 2018’e Uzanan Yapısal Dönüşüm

Türkiye’de yapı güvenliği açısından en önemli dönüm noktalarından biri, 1975 Deprem Yönetmeliği’nin yürürlüğe girmesiyle başladı. Sonraki yıllarda yaşanan büyük depremler, yönetmeliklerin sürekli güncellenmesini zorunlu hale getirdi.

Türkiye’de son 50 yıla ait başlıca deprem yönetmelikleri şöyle sıralanıyor:

1975 Deprem Yönetmeliği

Türkiye’de modern deprem hesaplarının ilk kez zorunlu hale getirildiği kapsamlı düzenleme olarak kabul ediliyor.

1997/1998 Deprem Yönetmeliği

Taşıyıcı sistem davranışları, düzensizlik tanımları ve sünek yapı tasarımı gibi konuların daha detaylı işlendiği bir revizyon niteliğindedir.

2007 Deprem Yönetmeliği

1999 depremleri sonrası yaşanan büyük kayıplar nedeniyle performans esaslı tasarım ilkelerini ve mevcut binaların değerlendirilmesi süreçlerini güçlendiren düzenlemeler içerir.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (2018)

2019’da yürürlüğe giren yönetmelik, zemin-yapı etkileşimi, yüksek bina tasarımı, deprem yer hareketi düzeyleri ve performans analizleri gibi birçok kritik başlıkta uluslararası standartlara uygun yenilikler sunmuştur. Yeni tehlike haritası ile birlikte uygulanması, mühendislik tasarımlarının tamamının güncel bilimsel verilere dayanmasını sağlamıştır.

Ulusal Deprem Stratejisi ve Araştırma Programları

Türkiye’de deprem riskini azaltmak amacıyla yürütülen çalışmalar yalnızca teknik yönetmeliklerle sınırlı kalmamış, ulusal ölçekli strateji planları oluşturulmuştur.

Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı (UDSEP-2023)

AFAD tarafından hazırlanan bu stratejik plan, depremlerin etkilerini azaltmayı hedefleyen kamu politikalarının çerçevesini belirlemiştir. Plan üç temel hedef üzerine kuruludur:

1. Depremlerin daha iyi anlaşılması,
2. Depreme dayanıklı yerleşme ve yapılaşma,
3. Afet sonrası müdahale kapasitesinin güçlendirilmesi.

UDSEP kapsamında kritik altyapıların deprem güvenliğinin artırılması, toplumun afet farkındalığının yükseltilmesi ve bilimsel çalışmaların desteklenmesi gibi temel eylem başlıkları yer almıştır.

Ulusal Deprem Araştırma Programı (UDAP)

Üniversiteler ve kamu kurumları tarafından hazırlanan bilimsel projelere destek sağlamak amacıyla oluşturulan program, deprem mühendisliği, jeoloji, sismoloji ve sosyal bilimler gibi birçok alanda araştırma yapılmasını teşvik etmektedir. Programın amacı, deprem zararlarının azaltılmasına yönelik bilimsel üretimi artırmak ve uygulamaya dönüştürülebilir sonuçlar elde etmektir.

Sismik İzleme Ağları ve Erken Uyarı Çalışmaları

Türkiye’de depremler, AFAD ve Kandilli Rasathanesi tarafından kurulan geniş bir sismik istasyon ağı üzerinden anlık olarak takip edilmektedir. Ülke genelinde binlerce noktadan alınan veriler, depremlerin büyüklük ve konum bilgilerini saniyeler içinde kamuoyuna iletme olanağı sağlamaktadır.

Kandilli Rasathanesi tarafından işletilen erken uyarı sistemi, özellikle megakent İstanbul için kritik bir rol oynamaktadır. Bu sistem sayesinde şiddetli yer hareketinin ulaşmasından birkaç saniye önce enerji santralleri, doğalgaz hatları ve bazı altyapı sistemleri otomatik olarak koruma moduna alınabilmektedir. Yetkililer, erken uyarının yıkımı önlemese de ikincil afetleri azaltma potansiyeli taşıdığını vurgulamaktadır.

AFAD ise eğitim programları, tatbikatlar, afet farkındalığı kampanyaları ve “son depremler” bilgilendirme modülleri aracılığıyla vatandaşların deprem konusunda hazırlıklı olmasını hedeflemektedir.

Kentsel Dönüşüm, Mikrobölgeleme Etütleri ve Zemin Çalışmaları

Son 50 yıldaki depremler, Türkiye’de yapı stokunun önemli ölçüde yenilenmesini zorunlu hale getirmiştir. Bu kapsamda yürütülen başlıca teknik çalışmalar şunlardır:

• Fay hatlarının detaylı haritalanması,
• Zemin sınıflarının belirlenmesi,
• Sıvılaşma risk analizleri,
• Kentsel alanlarda mikrobölgeleme etütleri,
• Deprem senaryolarına göre can ve mal kaybı tahminleri.

Bu çalışmalar, özellikle 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası yeniden inşa süreçlerinde belirleyici bir rol oynamıştır. Rezerv konut alanlarının belirlenmesi, imar planı düzenlemeleri ve yapı dayanım kriterleri bu veriler doğrultusunda şekillendirilmektedir.

Kaynakça (Resmî ve Güvenilir Kurumsal Kaynaklar)

Akademik yayınlar – Jeoloji ve deprem mühendisliği çalışmaları

AFAD – Türkiye Deprem Tehlike Haritası

AFAD – 6 Şubat 2023 Deprem Raporları

AFAD – Ulusal Deprem Stratejisi ve Eylem Planı (UDSEP-2023)

AFAD – Ulusal Deprem Araştırma Programı (UDAP)

Kandilli Rasathanesi – Son Depremler ve Büyük Depremler Arşivi

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (2018) – Resmî Gazete

1975, 1997, 2007 Deprem Yönetmelikleri – Resmî kayıtlar

Diğer haberlerimiz için haberh‘hi takip ediniz